جرجى زيدان نسخهء آن را در كتابخانهء خديوى مصر نشان مىدهد . ( آداب اللغة العربية چ 1937 م ج 3 ص : 90 ) آقاى پروين گنابادى در پيشگفتار چاپ ترجمهء گزيدهء « المشترك وضعا » با استناد به گفتهء اسماعيل پاشا در « هدية العارفين ج 2 ، ص 513 » آن را « المقتطف . . . » ناميده است ، و گويا همان « كتاب النسب » باشد ، كه قفطى ياد كرد . 15 - 3 - 2 - مشترك وضعا و مفترق صقعا : ياقوت در اين كتاب جايگاه‌هايى را ياد مىكند كه هم نامند ، و در چند جاى جدا هستند . اين كتاب را وستنفلد با فهرست‌هاى سودمند در گوتن گن به سال 1846 م چاپ كرد و آقاى محمد پروين گنابادى گزيدهء آن را به فارسى گردانيده ، به سال 1347 خ در تهران در 246 صفحه با فهرست اعلام ، به وسيلهء انتشارات ابن سينا چاپ كرد . 15 - 3 - 3 - معجم الادباء : چنان كه در پشت جلد آن چاپ شده است ، يا « ارشاد الاريب الى معرفة الاديب » چنان كه در مقدمهء خود ياقوت ج 1 ، ص 65 چ مأمون آمده است ، گويا همانست كه خلّكان آن را « ارشاد الالبّاء » ناميده و در « وافى بالوفيات » « تحفة الالبّاء » ناميده شده است . زيرا چنان كه گذشت مقدمه‌اى كه خلّكان براى آن مىآورد همان مقدمهء معجم الادباى چاپ شده است . اين كتاب دانشنامه‌اى است براى زندگينامه نگارى اسلامى ، چنان كه « معجم البلدان » دانشنامه‌اى جغرافيايى است ، اندكى كوچك‌تر . ياقوت در اين كتاب زندگينامهء نحويان ، لغت شناسان ، نسب‌گزاران ، شاعران ، تاريخ نگاران ، ورّاقان ، نويسندگان ، خوش نويسان و هر كس گفتارى ادبى نگاشته باشد را گرد آورده است و هر گاه فقيهى كتابهايى نيز در ادب نگاشته باشد ، تنها كتابهاى ادبى او را ياد مىكند . اين كتاب را خاورشناس انگليسى مارگليوث ( 1858 - 1940 م ) با چند نسخه تصحيح و با سرمايهء اوقاف گيپ به سال 1909 تا 1916 م در قاهره در هفت جلد با كمبودهايى چاپ كرد . سپس دكتر احمد فريد رفاعى ، پس از به دست آوردن برخى از آن كمبودها ، كتاب را در 20 جلد در انتشارات مأمون قاهره به سال 1936 پخش كرد . ليكن باز هم كمبودها و افزوده‌هايى دارد ، زيرا ياقوت در كتاب ديگرش « معجم البلدان » احوال كسانى را به « معجم الادباى » خود حوالت مىدهد ، مانند محمد بن على ادفوى ( چ ع 1 : 169 : 1 ترجمه ص 156 ) و عين القضات همدانى ( چ ع : 4 : 710 : 23 ) . كه در نسخهء چاپ اول و دوم معجم الادباء ديده نمىشود . رمز اين كتاب در پانوشتهاى من « معجما » است . 16 - معجم البلدان : كه نام كامل آن « معجم البلدان فى معرفة المدن و القرى و الخراب و العمار و السهل و الواعر من كلّ مكان » « 1 » مىباشد . كتابى است كه نگارندهء آن در سال 615 در مرو شاهجان بدان آغاز كرده « 2 » و در حلب در 20 ماه صفر 621 آن را به پايان رسانيده « 3 » و به قفطى ( 568 - 646 ) على بن يوسف وزير حلب پيشكش كرده است . « 4 » فرهنگى است جغرافيايى بزرگ كه به ترتيب حروف الف‌با ، در نام جايگاه‌ها مرتب شده است . در اين كتاب استان‌ها ، شهرها ، ديه‌ها ، محله‌ها ، كاخ‌ها ، مسجدها ، ديرها ، رودخانه‌ها ، بيابان‌ها ، كوه‌ها و هر نقطهء جغرافيايى كه مردم به آن نام داده باشند ، در كنار يكديگر نهاده شده شناسانده مىشود . بنا بر اين معجم البلدان دايرة المعارف جغرافيايى ، به ترتيب حروف است ، كه يافتن مطلب مورد نظر مانند لغتنامه‌ها به آسان‌ترين راه دست مىدهد . اين كتاب گنجينه‌اى است منظم ، شامل دانش‌هاى جغرافيايى گوناگون كه هر كس مىتواند خواست جغرافيايى ويژهء خود را ، اگر در آن فرهنگنامه باشد از آن بيرون آورد . رمز آن در اين ترجمه و پانوشتهاى من

--> ( 1 ) . يعنى فرهنگ سرزمين‌ها ، در شناخت شهرها ، ديه‌ها ، ويرانه‌ها و آبادىها ، دشت‌ها ، بيابانها ، در هر جاى جهان . ( 2 ) . ن . ك : مقدمهء ياقوت ( چ ع 1 ، ص 6 ، س 5 ترجمهء فارسى ج 1 ، ص 4 ، س 9 ، ليكن در چ ع 1 ص 13 س 18 : ترجمهء فارسى ج 1 ، ص 12 س آخر ، آغاز پاكنويس آن را در شب 21 محرم 625 معين نموده است . ( 3 ) . ن . ك : چ ع 4 ، ص 1048 . ( 4 ) . ن . ك نامهء ياقوت به قفطى زير عنوان : « نثر پرشكوه سنتى ياقوت » در همين پيشگفتار ص 20 به بعد .